Maatschappelijk middenveld

24 augustus 2009

Een tijd geleden belde ik met Novib, om te vragen naar hun projecten in Nigeria. De landenspecialist reageerde gepikeerd op mijn woordkeuze. ‘Wij voeren geen projecten uit’, zei ze. ‘Novib ondersteunt initiatieven van lokale maatschappelijke organisaties. De tijd is voorbij dat wij in het westen bepalen waar Afrikanen behoefte aan hebben. Nu zijn het de Afrikanen zelf die daarover beslissen, waarna ze bij ons een verzoek om hulp kunnen indienen.’

Ondersteuning van het zogenoemde maatschappelijk middenveld in Afrika – vakbonden, belangenorganisaties, vrouwengroepen – is core business voor een aantal grote Nederlandse hulporganisaties. Novib, Icco, Hivos en anderen zeggen zo een stem te geven aan burgers die anders niet gehoord worden. Centrale doelstelling is dat de gesteunde Afrikaanse organisaties zich bemoeien met politiek en beleid in eigen land. Dat komt de kwaliteit van bestuur ten goede, hopen de donoren, zodat de levensstandaard stijgt.  

De werkelijkheid is anders. Ondanks de mooie woorden bepalen westerse hulporganisaties in veel gevallen nog steeds zelf waar Afrikanen behoefte aan hebben. Door het vele geld dat westerse hulporganisaties te besteden hebben, komen Afrikanen in de verleiding hen naar de mond te praten. Projectvoorstellen van Afrikanen die financiele steun willen, staan vol met termen die westerse donoren graag horen: milieu, duurzaamheid en vrouwenrechten. ‘Hulporganisaties creëren een schijnwereld’, aldus een Nederlandse zakenman in Tanzania met wie ik geregeld contact heb.

Het maatschappelijk middenveld dat ontwikkelingsclubs in Afrika steunen, stelt daarom in werkelijkheid vaak weinig voor. Als de geldkraan dicht gaat, zijn de meeste organisaties in een mum van tijd verdwenen. Afrikaanse regeringen en instanties blijken geen geld te willen steken in de met westers geld geïnitieerde lokale initiatieven. Niet alleen vanwege geldgebrek of machtspolitieke overwegingen, maar vooral ook omdat er eenvoudigweg geen draagvlak voor bestaat in Afrika.

In Vice Versa, een vakblad over Ontwikkelingssamenwerking, zei de Tanzaniaanse filosoof Rakesh Rajani vorig jaar dat het onder Westerse hulporganisaties betrekkelijk normaal is om Afrikanen geld of cadeaus aan te bieden om hun workshops bij te wonen. Als mensen geen geld krijgen, komen ze gewoon niet. ‘Ik kan me geen doeltreffender manier voorstellen om het actieve burgerschap uit de weg te ruimen’, aldus Rajani. ‘Ik raak er steeds meer van overtuigd dat de ontwikkelingsindustrie corruptie in de hand werkt.’

De westerse geldstroom moedigt Afrikanen aan standpunten te verkondigen waarin ze helemaal niet geloven. Goed voorbeeld zijn de acties tegen milieuvervuiling door oliewinning in Nigeria. Met westers geld zijn daar de afgelopen decennia talloze organisaties opgericht die Shell en andere oliemaatschappijen bekritiseren. Tegelijkertijd laten automonteurs massaal afgewerkte olie weglopen in het milieu, zonder dat Nigerianen protesteren. Westerse organisaties stellen immers geen geld beschikbaar om vervuiling door automonteurs te bestrijden.

Als ontwikkelingsorganisaties echt het maatschappelijk middenveld in Afrika willen steunen, zouden ze moeten beginnen met beter luistern naar Afrikanen. Vooral op dat punt gaat veel mis. Novib zendt zo min mogelijk mensen uit naar Afrika, vanuit het strandpunt dat Afrikanen zelf hun projecten dienen te runnen. ‘Daardoor is er vaak weinig kennis over de projecten die ze financieren’, zegt een Nederelandse natuurbeschermer die al meer dan tien jaar in Afrika woont. ‘Veel zaken gaan onnodig mis.’

Rondom ontwikkelingsprojecten ontstaat bijna altijd een politiek spel van elkaar beconcurrerende groepen. De ene Afrikaanse bevolkingsgroep klaagt dat een andere bevolkingsgroep meer profiteert. Een Afrikaan die een project leidt komt vaak in een lastige situatie, omdat familieleden en vrienden hem onder druk zetten. Een onafhankelijke buitenstaander die r dicht opzit – een westerling of een Afrikaan uit een ander land – is daarom in veel gevallen onontbeerlijk om een project te doen slagen.

Maatschappelijke organisaties in Afrika die wel een stevige achterban hebben wortelen bijna allemaal in kerk of moskee. ‘Religie speelt in Afrika een belangrijke rol bij ontwikkeling’, zegt de antropoloog Jonathan Benthall, die als onderzoeker is verbonden aan het University College in Londen. ‘ In christelijke delen van Afrika is hulp via de kerk het meest effectief, in islamitische delen in het goed om de moskee in te schakelen.’ 

In de praktijk is samenwerking tussen Afrikaanse religieuze instellingen en westerse hulporganisaties ingewikkeld, onder meer omdat Afrikanen vaak conservatieve denkbeelden hebben. Zo zijn bijna alle Afrikaanse kerken tegenstander van het homohuwelijk en voorbehoedmiddelen. Samenwerking met islamitische organisaties ligt gevoelig door hun behandeling van vrouwen. Hoewel er zelden bewijs wordt geleverd, beweert met name de Amerikaanse regering dat islamitische hulporganisaties in veel gevallen terrorisme financieren. Dat schrikt westerse donoren extra af.

Zelfs christelijke Nederlandse hulporganisaties, zoals het katholieke Cordaid en het protestantse Icco, hebben moeite met conservatieve ideeen binnen Afrikaanse kerken. Het meer fundamentalistische World Vision, van oorsprong een Amerikaanse organisatie, heeft daar minder problemen mee. Ook het Tear Fund vindt vrij makkelijke gelijkgestemden in Afrika.

Westerse organisaties als Novib moeten keuzes maken. Of ze steunen in Afrika religieuze maatschappelijke organisaties of ze stoppen met het leveren van hulp. Het creeeren van je eigen maatschappelijk middenveld omdat het bestaande maatschappelijk middenveld je niet bevalt, is een wel heel ineffectieve vorm van ontwikkelingshulp.  

Plaats een reactie

Nog geen reacties

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s