VPRO gids – 24 maart 2010

KHADDAFI’S TENTEN

Moemmar al-Khaddafi, al veertig jaar de onbetwiste leider van Libië, houdt van tenten. Hij stamt uit een nomadengezin. De hectiek van de grote stad is volgens Khaddafi niet goed voor de mens, nergens zegt hij zo tot rust te komen als in de woestijn. In zijn geboortestreek, bij de stad Sirte, is permanent een kampement waar hij soms een paar dagen neerstrijkt. Ook op zijn compound in de hoofdstad Tripoli staat een tent.

‘Khaddafi’s obsessie met tenten loopt uit de hand’, lacht Ahmed, een twintiger die als computerdeskundige op een ingenieursbureau werkt. Volgens Ahmed, die ik op straat in de stad Benghazi ontmoet, is Khaddafi’s gekoketteer met tenten een typisch voorbeeld van zijn neiging tot overdrijven. Ahmed stoort zich er aan. ‘Het is allemaal show, alleen bedoeld om aandacht te trekken. Alsof er geen belangrijkere dingen zijn.’

Khaddafi’s liefde voor tenten is zo langzamerhand overal ter wereld bekend. Als bevriende staatshoofden op bezoek komen, ontvangt de Libische leider ze het liefst in zijn kamp in de woestijn. Ook de weinige journalisten die toestemming krijgen hem te interviewen, moeten bijna allemaal daarheen te komen. Het tentenkamp is Khaddafi’s buitenverblijf. Net zoals Camp David dat is voor de president van Amerika.

Ook tijdens buitenlandse reizen verblijft Khaddafi bij voorkeur in een tent. In de Verenigde Staten, waar hij eind 2009 voor het eerst welkom was, wilde hij in Central Park in New York zijn kamp opslaan. Dat verzoek werd afgewezen. Ook kreeg hij geen toestemming om op een landgoed in New Jersey, dat Libisch bezit is, zijn tent op te bouwen. Uiteindelijk streek Khaddafi met zijn hele gevolg neer in de Libische diplomatieke vertegenwoordiging in New York. Zonder tent, want daarvoor was geen plaats.

‘Tijdens het voorbereiden van staatsbezoeken gaat vaak meer tijd zitten in onderhandelingen over de tent, dan in het organiseren van de rest van het programma’, lacht Ahmed. ‘En het grappige is dat Khaddafi meestal niet eens in de tent slaapt. Vaak doet hij alleen alsof, terwijl hij in werkelijkheid gewoon in een hotel overnacht. Nu hij wat ouder wordt, raakt hij gehecht aan comfort en luxe.’

Khaddafi werd geboren in 1942. In zijn jeugd trok hij met zijn ouders en vier zussen met geiten en kamelen door de woestijn. Het gezin had weinig geld. Op de lagere school lachten medeleerlingen Khaddafi uit vanwege zijn versleten kleren. Sinds hij in 1969 via een staatsgreep aan de macht kwam is de tent een symbool waarmee de Libische leider de aandacht vestigt op zijn eenvoudige komaf. Het harde nomadenbestaan heeft hem gemaakt tot wie hij is, luidt de boodschap. En daar is hij trots op.

De nomadentent is een dankbaar thema voor Libische kunstenaars. Schilderijen van nomaden, die voor hun tent een pot thee zetten of met kamelen onderweg zijn, hangen in hotels en restaurants. Een van de bekendste doeken van Saif al-Islam, een zoon van Khaddafi die ooit als kunstenaar roem probeerde te vergaren, is een impressionistische afbeelding van een nomadentent. In 2002 was het schilderij in diverse Europese steden te zien op de door Libië georganiseerde tentoonstelling: ‘The desert is not silent’.

Ook de architectuur in Libië is beïnvloed door de nomadentent. In meerdere grote steden staan gebouwen in de vorm van tent. In de meeste gevallen is er een instituut gevestigd, waar belangstellenden het Groene Boekje van Khaddafi kunnen bestuderen. In de jaren zeventig zette hij daarin zijn ideeën over de ideale samenleving uiteen. In Benghazi staat zo’n studiecentrum naast het Tibesti hotel. In plaats van aan een Libische nomadentent, die een tamelijk vierkante vorm heeft, doet het gebouw meer denken aan de wigwam van indianen.

Ik verblijf in Benghazi in de jeugdherberg, die gevestigd is naast een sportstadion in aanbouw. Boven de ingang hangt het internationale jeugherbergsymbool: een huisje met daarnaast een dennenboom. Omdat alle kamers bezet zijn door gastarbeiders uit Viëtnam, heb ik gevraagd of ik net zoals Khaddafi in de tuin van de jeugdherberg mijn tent mag opzetten. In eerste instantie reageert de receptionist afhoudend, maar uiteindelijk krijg ik toestemming.

‘Ik hoop dat een tent comfortabel genoeg voor je is’, zegt Malik, die als bewaker in de jeugdherberg werkt. Nieuwsgierig inspecteert hij mijn koepeltent. Bezorgd kijkt hij naar het matje waarop ik slaap. ‘In de stad is een aantal uitstekende hotels’, zegt hij. ‘Die zijn veel comfortabeler dan jouw tent. Ik wil je er wel heen brengen.’ Vriendelijk bedank ik voor het aanbod. Mijn matje is comfortabeler dan het eruit ziet. Bovendien treed ik graag in de voetsporen van Khaddafi.

Naast Khaddafi is er vrijwel niemand in Libië die nog in een tent woont. Honderd jaar geleden leefde ongeveer 75 procent van de Libiërs als nomaden, maar door de toegenomen welvaart heeft iedereen tegenwoordig een stenen huis. Echte nomaden zijn er nauwelijks nog in Libië, daarvoor moet je naar de armere buurlanden: Niger, Tsjaad, Algerije. De meeste Libische kamelenhouders rijden ’s ochtends met hun four wheel drive de woestijn in om te kijken hoe het met hun dieren staat. Voor het donker zijn ze meestal weer thuis.

‘Juist Khaddafi moedigde ons aan om onze tenten te verlaten’, zegt Malik. Dat mensen in zulke rudimentaire omstandigheden leefden was volgens hem een schande voor het land. Overal in de woestijn liet hij speciaal voor nomaden moderne nederzettingen bouwen, voorzien van stromend water en elektriciteit. Ook arme stedelingen kregen moderne woningen, die in veel gevallen cadeau werden gedaan. ‘Mijn familie kreeg een huis toegewezen in een loterij’, vertelt Malik. ‘Een mooiere prijs konden we ons niet voorstellen.’

In de jaren daarna moet bij Khaddafi de twijfel zijn toegeslagen. In zijn pogingen Libië te laten opstomen in de vaart der volkeren zag hij allerlei traditionele gebruiken verdwijnen. Hoe meer hij erover nadacht, hoe meer hij besefte dat er ook negatieve kanten kleefden aan zijn beschavingsoffensief. Door oude gebruiken op een folkloristische manier te laten herleven, hoopt hij ze voor toekomstige generaties te bewaren.

De exacte locatie van Khaddafi’s tentenkamp in de woestijn bij Sirte is geheim. De Libische leider verhuist vaak, uit angst voor aanslagen. Vroeger, in de tijd dat Khaddafi overal ter wereld terrorisme steunde, kwam het gevaar vooral van de Verenigde Staten. Tegenwoordig vormt de binnenlandse oppositie de grootste bedreiging. De geheime politie is effectief in Libië, maar Khaddafi neemt het zekere voor het onzekere. Bij de viering van zijn veertig jarig jubileum, afgelopen september, zat hij op een podium in Tripoli niet voor niets achter een scherm van kogelvrij glas.

In de omgeving van Sirte gelden strengere veiligheidsvoorschriften dan elders in Libie. Een paar dagen geleden reed ik per auto doorheen. Zo’n twintig kilometer ten zuiden van de stad was de strengste controle die ik tot nu toe in Libië heb meegemaakt. Een grote poort, lijkend op een tolstation, was over de weg gebouwd. Een agent nam mijn paspoort mee naar binnen, waarna ik hoorde dat hij via een radioverbinding langdurig contact had met zijn superieuren. Zeker een half uur moest ik wachten. Honderd meter verderop herhaalde het ritueel zich bij een wegversperring van een andere veiligheidsdienst.

Vlak na de twee controleposten werd de tweebaansweg midden in de woestijn over een lengte van een kilometer ineens vier keer zo breed. Volgens mijn gids was de weg verbreed om er een vliegtuig te kunnen laten landen. In geval van nood moet de Libische leider snel vanuit zijn tentenkamp geëvacueerd kunnen worden. De luchthaven van Sirte, het dichtstbijzijnde echte vliegveld, is dan te ver rijden.

De meeste Libiërs begrijpen Khaddafi’s liefde voor de woestijn erg goed. In het weekend, dat in Libië op vrijdag en zaterdag valt, trekken veel mensen op zoek naar ontspanning een of meerdere dagen de stad uit. Vaak gaan ze naar een van de vele oases, om in de schaduw van een palmboom te picknicken. Of ze zetten net als Khaddafi op een mooie plek in de woestijn een traditionele nomadentent op.

‘De Sahara van Libië is prachtig’, zegt Omar, een dichter uit Benghazi. Vooral in het zuiden is het landschap indrukwekkend, met honderden meters hoge zandduinen en grillige rotsformaties. ‘Een mooier landschap kan ik me niet voorstellen.’ Volgens Omar, een gezette man die er met zijn donkere zonnebril eerder uitziet als een taxichauffeur dan als een dichter, is bivakkeren in de woestijn beter dan een dagje naar het strand. ‘Op het strand heb je altijd het lawaai van de branding. In de woestijn heerst serene stilte, daar houd ik van.’

Ik zoek Omar op in zijn huis in Benghazi, een ruim appartement in de oude binnenstad. Zijn vrouw en kinderen zijn niet thuis. Met zijn laptop zit Omar op de bank. Terwijl hij een sigaret rookt, bekijkt hij de websites van andere dichters. Dichten heeft in de Arabische wereld veel aanzien. Verschillende stammen proberen van oudsher elkaar de loef af te steken met gedichten over de grootsheid van zichzelf en de schoonheid van de woestijn. Nomaden reisden niet zelden rond met een koffer waarin ze hun eigen gedichten en die van anderen bewaarden. In de schaduw van hun tent werkten ze aan de vervolmaking van de teksten.

Omar is geboren in de stad. ‘Mijn vader trok nog met kamelen door de woestijn, maar in zijn jeugd vestigde hij zich met zijn ouders in Benghazi.’ Omar vertelt dat ook hij regelmatig met een aantal vrienden in een four wheel drive de woestijn intrekt. Soms brengen ze er de nacht door. ‘Dan roosteren we een schaap boven een houtvuur, dat we daarna met zijn allen opeten.’

Maar de woestijn heeft ook mindere kanten. Als de wind opsteekt kan het landschap veranderen in een hel, zo weet ik uit ervaring. In Libië heb ik het nog niet meegemaakt, maar in het buurland Algerije zag ik ooit hoe de schurende woestijnwind een auto gedeeltelijk zandstraalde. De lak was binnen een uur verdwenen, op de voorruit veroorzaakte het gruis duizenden kleine krasjes. Uitstappen was vrijwel onmogelijk, doordat de wind als grof schuurpapier gemeen pijn deed op mijn huid. Tenten scheuren tijdens zandstormen soms finaal aan flarden.

Plaats een reactie

Nog geen reacties

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s